Mitokondriyal hastalıklar, hücresel enerji üretiminin temel basamağı olan oksidatif fosforilasyon süreçlerindeki bozulmaya bağlı gelişen, klinik olarak heterojen bir hastalık grubudur. Uzun yıllar boyunca bu hastalıkların daha çok çocukluk çağında ortaya çıktığı düşünülmüş olsa da güncel veriler erişkin başlangıçlı formların da azımsanmayacak sıklıkta olduğunu göstermektedir.
Erişkin başlangıçlı Mitokondriyal miyopati olguları çoğu zaman nonspesifik yakınmalarla seyrettiği için tanı gecikebilmekte ve farklı klinik tablolar altında değerlendirilebilmektedir. Bu hastalarda en sık karşılaşılan yakınmalar arasında egzersiz intoleransı, yaygın kas ağrısı, erken yorulma ve kaslarda sertlik hissi yer alır. Dikkat çeken nokta, yakınmaların yalnızca aktivite sırasında değil, çoğu zaman aktivite sonrasında belirginleşmesi ve hastaların efor sonrası uzamış toparlanma süreci tarif etmesidir. Bu durum metabolik miyopatiler açısından önemli bir ipucu olmakla birlikte özgül değildir ve klinik bağlam içinde değerlendirilmelidir.
Tanısal süreçte en önemli güçlüklerden biri, rutin incelemelerin çoğu zaman açıklayıcı olmamasıdır. Elektromiyografi normal veya nonspesifik bulunabilir, kas görüntüleme yöntemleri belirgin bir patoloji göstermeyebilir ve kas enzimleri normal sınırlarda saptanabilir. Bu nedenle hastalar sıklıkla Fibromiyalji gibi kronik ağrı sendromları ile ilişkilendirilebilmektedir. Ancak aktivite sonrası belirgin kötüleşme, toparlanmanın uzaması ve efor kapasitesindeki ilerleyici azalma gibi özellikler bu tablolar arasında ayırt edici olabilir.
Erişkin başlangıçlı mitokondriyal hastalıkların klinik olarak belirginleşmesinde tetikleyici faktörlerin rol oynayabileceği bildirilmektedir. Özellikle enfeksiyonlar, metabolik stres ve yoğun fiziksel yüklenme sonrası yakınmaların arttığı gözlenebilir. Bu bağlamda COVID-19 sonrası dönemde enerji metabolizmasını etkileyen mekanizmaların klinik tabloyu belirginleştirebileceği öne sürülmekle birlikte bu ilişkinin kesin sınırları henüz tam olarak ortaya konmuş değildir.
Mitokondriyal hastalıklar hem mitokondriyal DNA hem de nükleer DNA kaynaklı genetik değişikliklere bağlı gelişebilir ve bu durum aynı aile içinde bile belirgin fenotipik farklılıklara yol açabilir. Bazı bireylerde ilerleyici kas zayıflığı ön plandayken, diğerlerinde yalnızca egzersiz kapasitesinde azalma görülebilir. Bu değişkenlik tanıyı zorlaştıran önemli bir faktördür. Bunun yanında Epigenetik mekanizmaların genetik yatkınlığın klinik yansımasını modüle edebileceği düşünülmektedir. Çevresel toksinler, beslenme özellikleri, enfeksiyonlar ve metabolik durum mitokondriyal fonksiyon üzerinde etkili olabilir; ancak bu faktörlerin hastalığın primer nedeni olmaktan çok mevcut genetik zemini etkileyen unsurlar olduğu kabul edilmektedir.
Tanısal yaklaşım son yıllarda belirgin şekilde değişmiş olup genetik incelemeler ön plana çıkmıştır. Tüm ekzom dizileme ve mitokondriyal DNA analizleri, özellikle rutin tetkiklerin açıklayıcı olmadığı erişkin başlangıçlı olgularda tanıya ulaşmada önemli araçlar haline gelmiştir. Sonuç olarak erişkin başlangıçlı mitokondriyal miyopatiler, nonspesifik klinik bulgular ve sıklıkla normal rutin tetkikler nedeniyle tanısal açıdan zorluk oluşturan bir gruptur.
Egzersiz intoleransı, aktivite sonrası belirgin kötüleşme ve açıklanamayan kas semptomları varlığında, özellikle standart değerlendirmelerin yetersiz kaldığı durumlarda bu hastalıkların ayırıcı tanıda yer alması önem taşır.
Erken tanı, yalnızca hastalığın anlaşılması açısından değil, aynı zamanda hastanın tolere edemeyeceği yaklaşımlardan kaçınmak ve daha dikkatli bir klinik yol izlemek açısından da değer taşır.
